Na południowo-wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej rozciągały się bezkresne stepy — kraina, którą ówcześni kartografowie i kronikarze nazywali Dzikimi Polami. Był to świat bez wyraźnych granic, ledwie zaludniony, napięty między trzema potęgami: Polską, Chanatem Krymskim i Carstwem Rosyjskim. Nie była to spuścizna Rusi Kijowskiej — obejmował on ziemie dzisiejszej południowo-wschodniej Ukrainy, południowej Rosji i północnego wybrzeża Morza Czarnego.
To właśnie na tym pograniczu — na ziemi niczyj i ziemi wszystkich — narodziła się kozaczyzna: jedno z najbardziej fascynujących zjawisk społecznych i militarnych nowożytnej Europy.

Skąd przyszli Kozacy

Dzikie Pola przyciągały ludzi pozbawionych miejsca w feudalnym porządku. Zbiegli chłopi, zubożała szlachta, myśliwi, rybacy, kupcy i awanturnicy — wszyscy szukali tu wolności lub zupełnie nowego życia. Początkowo nie tworzyli żadnej spójnej wspólnoty: łączyła ich geograficzna marginalizacja, nie zaś wspólna kultura ani tradycja.
Z czasem jednak ta heterogeniczna masa zaczęła się organizować. Najważniejszym centrum stała się Sicz Zaporoska — warowny obóz położony za porohami (progami skalnymi) Dniepru, który stał się zarazem siedzibą wojskową i ośrodkiem politycznym wyłaniającej się społeczności kozackiej.
Słowo „kozak” pochodzi z języka tureckiego i oznacza wolnego człowieka, wędrowca lub awanturnika — definicja, która celnie opisuje pierwotny charakter tej społeczności.
Pierwsze wzmianki o kozakach pojawiają się w źródłach pod koniec XV wieku. Termin kozaczyzna zaczął funkcjonować w XVI stuleciu, gdy społeczność ta ukształtowała się jako wyraźna grupa wojskowo-polityczna. Warto podkreślić: w XVI i XVII wieku słowo „kozak” nie oznaczało przynależności narodowej. Był to przede wszystkim status społeczny i sposób życia. Wśród kozaków dominowali prawosławni Rusini, ale spotykali się tu też Polacy, Litwini, Tatarzy, Mołdawianie i reprezentanci wielu innych grup.

Kozacy w służbie Rzeczypospolitej

W XVI wieku Polska dostrzegła w Kozakach bezcenny atut strategiczny i zaczęła ich wykorzystywać do obrony południowo-wschodnich granic przed najazdami tatarskimi. Powołano Kozaków rejestrowych — formację opłacaną ze skarbu koronnego, wpisaną do oficjalnego rejestru i podległą Koronie.
System ten niósł jednak w sobie ziarno konfliktu. W czasach pokoju Rzeczpospolita drastycznie ograniczała liczbę żołnierzy w rejestrze, wstrzymywała żołd i nakazywała tym, którzy zostali z niego wykreśleni, powrót do uprawy ziemi — czyli de facto degradację do statusu chłopa pańszczyźnianego. Dla ludzi, którzy wybrali wolność stepu i miecz, była to głęboka zniewaga.

Chronologia napięć polsko-kozackich
• XVI w. — powołanie Kozaków rejestrowych; pierwsze tarcia wokół liczebności rejestru
• 1591–1638 – seria powstań kozackich (Nalewajko, Żmajło, Pawluk, Ostrjanyn)
• 1648 – wybuch Powstania Chmielnickiego; kulminacja konfliktu
• 1654 – ugoda perejasławska; Hetmanat kozacki pod protektoratem Carstwa Rosyjskiego

Narastające napięcia znalazły swój dramatyczny finał w Powstaniu Chmielnickiego (1648). Wywołany nim wieloletni konflikt trwale przetasował układ sił w Europie Wschodniej, otwierając drogę do ekspansji Rosji na południe i zachód.

Skąd pochodzi nazwa „Ukraina„

Etymologia słowa Ukraina jest kluczem do zrozumienia historii tego regionu. Pochodzi ono od staroruskiego rzeczownika oznaczającego ziemię przy granicy, kres, pogranicze. Stąd w dawnych dokumentach polskich i litewskich spotykamy sformułowania takie jak „Ukrainapolska” czy „Ukraina Rzeczypospolitej” — oznaczające nie odrębne państwo, lecz geograficzno-administracyjną strefę peryferyjną Korony.
Dopiero w XIX wieku, wraz z romantycznym ruchem odrodzenia narodowego, nazwa Ukraina nabrała nowego, politycznego wymiaru — zaczęła oznaczać zarówno terytorium, jak i naród dążący do własnej państwowości. Proces ten dokonywał się równolegle do analogicznych zjawisk w innych częściach Europy Środkowej i Wschodniej, gdzie upadek dawnych imperiów tworzył przestrzeń dla nowych tożsamości narodowych.

Między rewolucją a wojną — Ukraina na rozdrożu (1917–1939)

Rozpad Imperium Rosyjskiego w 1917 roku rzucił Ukrainę w wir walk o kształt granic i charakter władzy. Kozacy — zawsze heterogeniczni — nie stali się jednolitą siłą polityczną. Kozacy Dońscy w dużej mierze walczyli po stronie białych, inne oddziały próbowały budować autonomię kozacką, część zaś przeszła na stronę bolszewików.
Ostatecznie Galicja Wschodnia znalazła się w granicach odrodzonej Polski, natomiast większość ziem ukraińskich weszła w skład Związku Radzieckiego jako Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka. Nowe władze sowieckie traktowały kozactwo jako relikt dawnego porządku i zagrożenie polityczne — w latach 1919–1920 przeprowadzono brutalną kampanię rozkozaczania, wymierzoną w tradycyjne struktury i elity kozackie.

W latach 1932–1933 sowiecka Ukraina stała się areną katastrofy humanitarnej bez precedensu — Hołodomoru, który pochłonął od 3 do 5 milionów istnień.Wielki Głód 1932–1933
Hołodomor — sztucznie wywołany głód będący skutkiem przymusowej kolektywizacji i polityki eksportu zboża — jest przez ukraińskich historyków i wiele państw świata uznawany za akt ludobójstwa. Jego rozmiary i cel pozostają jednym z najbardziej bolesnych punktów ukraińskiej pamięci zbiorowej.

Niepodległość i jej ciężar

W 1991 roku, w następstwie rozpadu ZSRR, Ukraina ogłosiła niepodległość. Był to akt założycielski nowego państwa, nie zaś restauracja dawnej państwowości — w sensie prawno-historycznym Ukraina uzyskała wówczas niepodległość po raz pierwszy jako podmiot prawa międzynarodowego w obecnych granicach.
Trzydzieści pięć lat kształtowania państwowości przyniosło zarówno sukcesy — demokratyczne wybory, rozwój społeczeństwa obywatelskiego, orientacja europejska — jak i trwałe wyzwania strukturalne: głęboko zakorzenioną korupcję, oligarchizację gospodarki i słabość instytucji publicznych. Rewolucja Godności ( Majdan) z 2013–2014 roku wyraziła społeczne żądanie zerwania z tym dziedzictwem, uruchamiając jednocześnie ciąg wydarzeń, który doprowadził do aneksji Krymu przez Rosję i wybuchu konfliktu na wschodzie kraju.

Ukraina prowadzi wojnę obronną od 2022 roku, gdy Rosja przeprowadziła pełnoskalową inwazję. Konflikt ten, stawiając kraj wobec egzystencjalnego zagrożenia, stał się zarazem katalizatorem konsolidacji tożsamości narodowej — paradoksalnie przyśpieszając ten sam proces, który przez stulecia dokonywał się powoli na stepach dawnych Dzikich Pól.

Linia czasu: od pogranicza do państwa

• koniec XV w. — pierwsze wzmianki o kozakach na Dzikich Polach
• XVI w. — Sicz Zaporoska; Kozacy rejestrowi Rzeczypospolitej
• 1648 — Powstanie Chmielnickiego; przełom geopolityczny
• 1654 — ugoda perejasławska; protektorat rosyjski nad Hetmanatem
• 1795 — III rozbiór Polski; ziemie ukraińskie pod Rosją i Austrią
• 1919–1920 — rozkozaczanie; walki o granice po I wojnie światowej
• 1932–1933 — Hołodomor
• 1991 — niepodległość Ukrainy
• 2022 — pełnoskalowa inwazja Rosji

Step jako metafora

Historia Ukrainy jest historią pogranicza — geograficznego, kulturowego i politycznego. Dzikie Pola były przestrzenią, w której stykały się i ścierały cywilizacje, religie i porządki polityczne. Kozaczyzna była odpowiedzią na to pogranicze: tożsamością zbudowaną nie na etniczności, lecz na wolności i marginesie.

Quo Vadis Ukraino

Zrozumienie tej genezy jest niezbędne, by pojąć współczesną Ukrainę — państwo, które do dziś mierzy się z pytaniem o własną tożsamość, własną pamięć i własne miejsce między Wschodem a Zachodem. Odpowiedź na to pytanie kształtuje się na linii frontu i w decyzjach kolejnych pokoleń Ukraińców.

Obecnie Ukraina gloryfikuje zbrodniarzy, morderców, bandytów spod znaku Bandery.. Przez cztery lata wojny nie potrafiła wytworzyć panteonu bohaterów czy „duchowych przywódców narodu” , z których przyszłe pokolenia mogły by być dumne.

Żadne państwo nie osiągnie wielkości na kłamstwie i fałszu. Prawda jest bowiem jedyną gwarancją bezpieczeństwa i dobrosąsiedzkich relacji.

Bogusław Ciupka